07-11-16

BOEK-BEVLOGEN: ANTON PHILIPP RECLAM

draagbare veldbibliotheek.jpeg

 

Tijdens de dagen dat de boekenbeursberichten voor- en tegenstanders mobiliseren, het volk zich rondom schrijvenden van allerlei gepluimte verzamelt, het boek weer eens even in de dagelijkse discussie betrokken wordt, zeker na de hoofdrol van Nederland-Vlaanderen in de Frankfürter Buchmesse, kwam ik als gelegenheids-antiquair een eerder vreemde aanbieding tegen:

'Tragbare Feldbücherei. Eine Auswahl guter Bücher für Schützengraben und Standquartier aus Reclams Universal-Bibliothek.

We zijn dan in de eerste wereldoorlog en de firma 'Reclam' genoemd naar vader en zoon-uitgever Reclam uit Leipzig, die het boek net zo driftig als de boeken-bevlogenen van nu wilden verspreiden, zagen in de lieden aan het front een dankbaar publiek:
„Man hat ja zum Glück seine Bücher, sonst wäre man so schrecklich alleine“ schreef in 1916 een soldaat in zijn Feldpostbrief aan het Westfront.

Zeitgeschehen_1418.jpg


Bijna tien miljoen boeken ging toen rond aan het Duitse front. Speciale voertuigen, ingericht als bibliotheek, verzorgden de leesstof voor soldaten aan het front als '„Lesestoff zur Verkürzung der unfreiwilligen Wartezeit“ zoals dat op een plakkaat te lezen was.
Waren in de achttiende eeuw en begin 19de de bibliotheken in het leger nog voorbehouden aan  officieren dan ontstonden in de Frans-Duitse oorlog van 1871 de eerste 'Mannschaftsbüchereien', aangemoedigd door keizer Wilhelm II die in 1893 het leesaanbod wilde verbreden en daarvoor geld ter beschikking stelde om in kazernes boeken te verspreiden voor de 'Mannschaften'. Het devies: 'Der Geist schafft Waffen und Sieg!'. Bildung für Alle!

De 'Universal-bibliotheek' van Anton Philipp Reclam was in het jaar van zijn dood, 1896, aangegroeid tot 3000 'Nummern'.
August Bebel prees de uitgeverij: 'Reclams Universal-Bibliothek ist ein Werk, auf das Deutschland stolz sein darf!'
Het was voor de Noor Ibsen de weg om in Duitsland super-populair te worden.

'Noch vor der Uraufführung brachte Reclam 1877 „Die Stützen der Gesellschaft“ heraus. Zehn Jahre später, als das Skandalstück „Gespenster“ in Berlin erstaufgeführt wird, verkaufte Reclam innerhalb kürzester Zeit 60.000 Bändchen. Mit einer Gesamtauflage von über sechs Millionen Exemplaren wurde der subversive Norweger schließlich der erfolgreichste ausländische Dichter der Universal-Bibliothek.' (Zeit Online)

Dante_Alighieri-Das_Neue_Le.jpg


Hedendaagse uitgevers gebruiken hedendaagse technieken om hun boeken te verspreiden: net zoals de toenmalige chocolade- en limonade-automaten gebruikte Reclam in 1912 de eerste boeken-automaat:

'Die Automaten hielten achtzig verschiedene Titel bereit, zwölf davon durch ein Schaufenster sichtbar: „20 Pf. in zwei zehn Pf. Stücken einwerfen! Dann mit beiden seitlichen Griffen die No. über gewähltem Buch einstellen. Dann Ring langsam ganz herausziehen bis das Buch fällt!“ Beinahe zweitausend dieser Apparate, von einem Team Reclam-Monteure ständig gewartet, waren schließlich in Betrieb, in Bahnhofshallen, Kursälen, Passagen, Cafés, Restaurants und sogar auf den großen Amerikadampfern der Hapag Loyd. Und wo „das Volk“ ist: in Kasernen, Lesehallen, in den Vorhallen der Theater und Schulen. '

Zelfs 'ruimte-besparende' rekken voor hun uitgaven propageerden zij,  'Reclams Raumwunder', en voor de Duitsers in de tropische streken vijftig deeltjes in een voor vochtigheid beschutte, insektenwerende blikken doos. En zoals aangetoond hun 'Tragbare Feldbücherei' die de lezer tot in de dood begeleidde. Tja.

Bundesarchiv_Bild_102-06449,_Leipzig,_Geschäftshaus_des_Reclam-Verlages.jpg


De geschiedenis van 'Reclam' is meer dan de moeite waard als je weet dat zij na de oorlog in 1919 als de glorievolle tijden voorbij zijn werk uitgeven onder de noemer 'Bücher für staatsbürgerliche Bildung.' Teksten van Ferdinand Lasalle, Friedrich Christoph Dahlmann en Karel Marx.

Hadden ze de eerste wereldoorlog en de inflatiejaren goed doorstaan (een boekje kostte toen 330 miljard Papiermark) bij de opkomst van de nazi's krijgen ze het moeilijk.

'Bereits in den ersten Jahren der braunen Diktatur beginnt die innere Zerstörung des Verlags: Jüdische und politisch unerwünschte Autoren werden aus der Universal-Bibliothek entfernt, zuerst Auerbach, Börne, Heine und Lassalle, später alle bedeutenden zeitgenössischen Autoren, von Martin Andersen-Nexö bis Stefan Zweig. ' (Zeit online)

Op 9 januari 1938 schrijft de 'Völkische Beobachter' tevreden: '

'Im allgemeinen kann man doch mit dem großen Aufräumen bei Reclam zufrieden sein; es kommen jetzt Tausende deutscher Leser, vor allem das Volk und die Jugend, nicht mehr so leicht an die durchweg gefährlichen jüdischen Dichter und Schriftsteller heran.'

Ook buitenlandse auteurs Benjamin Franklin, Anatole France en de Poolse Nobelprijswinnaar Sienkiewicz verdwijnen uit de kataloog.
In 1943 en 1944 leggen bombardementen het grote uitgevers- en drukkerij-gebouw (Inselstrasse, Leipzig)  in de as. Wat nog te demonteren was werd door de Russen dan ook gedemonteerd.
Na de oorlog beginnen ze opnieuw al moeten ze dan bijvoorbeeld de 'Rotationsromanen' van Rowohlt als concurrent erkennen. Maar o.a. de gele-rode-oranje-blauwe-groene en magenta-boekjes veroveren nog steeds miljoenen lezers.
Zij blijven de wereldliteratuur trouw en richten zich tot nu vooral op schoolgaanden en studenten met een degelijkheid die zijn gelijke niet kent.

Reclam-Katalog_1902.jpg

catalogus 1902


Innerhalb der Universal-Bibliothek sind die Hefte durch einen Farbcode abgesetzt:
Gelb: Einsprachige Ausgaben in deutscher Sprache, meist mit Anmerkungen und Vorwort oder Nachwort. In dieser Reihe finden sich auch Übersichtswerke beispielsweise zur deutschen Literatur, zur Geschichte oder zur Philosophie.
Rot: Fremdsprachige Ausgaben mit Vokabelhilfe. In Englisch, Französisch, Spanisch, Italienisch, Latein oder Russisch.
Orange: Zweisprachige Ausgaben, Deutsch-Fremdsprache.
Blau: Lektüreschlüssel (für Schüler) und Arbeitstexte, beispielsweise Kurzgeschichten für einen bestimmten Jahrgang.
Grün: Erläuterungen, Interpretationen, Quellentexte.
Magenta: Sachbuch zu den Themenbereichen Politik, Geschichte, Gesellschaft, Naturwissenschaft, Kunst, Musik und Religion.

In 2007 werkten er 133 mensen in de uitgeverij
Te bezoeken: www.reclam.de

Reclam_Universalbibliothekwand.jpg


Meestal onthouden we vooral de boekenverbrandingen als we het over boeken en de Duitse geschiedenis hebben. De man en aanhangers daarvoor verantwoordelijk wisten waarom een 'selectie' nodig was. Elke verbranding of censuur bewijst de kracht van het woord!
Zou je je kunnen voorstellen dat Vlaamse en Nederlandse uitgevers de handen in elkaar sloegen om een gezamelijke 'universal-uitgeverij' te beginnen, eventueel samen met het grote broertje?
Of hebben we alleen koffie en gebak geconsumeerd daar in Frankfürt en slechts voor de eigen schaapjes buitenlandse stalletjes bezocht?
Sven!
Ja, jij.

Boeken voor de loopgraven en posten te velde. Zouden ze ook boeken met de vijand hebben uitgewisseld? Of 'Das neue Leben' van Dante lezen in de hel van het oorlogsgeweld. Of dat het aan beide zijden van het slagveld stil werd. Met een drone zou je nu kunnen zien dat vriend en vijand lezend in de loopgraven de oorlog vergeten was. Wie zijn geschiedenis kent weet beter. Best mogelijk dat boeken op koude nachten voor andere dingen werden gebruikt, of bij hevige buikpijn en...

Voor twintig pfennig een beter mens worden terwijl je vrienden in stukken werden gescheurd.

'„Lesestoff zur Verkürzung der unfreiwilligen Wartezeit“

 

 

886989_m1t1w500q75v45347_SH_200802141115_20080214.JPG

 

18:30 Gepost door indestilte

De commentaren zijn gesloten.